Anne Kremers, directeur Fenix: ‘Als het goed is voel je: dit gaat ook over mij’

Toen museum Fenix in mei 2025 zijn deuren opende, was het spannend hoe de reactie van het publiek zou zijn. Een nieuw kunstmuseum, gewijd aan migratie, in de monumentale Fenixloods in Rotterdam-Zuid. Vanaf hier vertrokken in de negentiende en twintigste eeuw miljoenen Europese emigranten naar Amerika en Canada, terwijl anderen er juist aankwamen om een nieuw bestaan op te bouwen. Die geschiedenis vormt het vertrekpunt van een museum dat migratie niet politiek of statistisch benadert, maar met kunst, persoonlijke verhalen en menselijke ervaringen.

Daarvoor heeft Fenix een oppervlakte ter beschikking van ruim 16.000 vierkante meter. Bezoekers vinden er onder meer een kunstcollectie met honderden werken, een tentoonstelling met ongeveer tweehonderd foto’s en een indrukwekkend kofferdoolhof dat bestaat uit zo’n tweeduizend door particulieren geschonken koffers. Zelfs de horeca versterkt het thema, met gerechten van over de hele wereld die je proeft op verschillende plekken in het museum.

Sinds de opening vonden al meer dan een half miljoen bezoekers hun weg naar Fenix. Dat had Kremers niet durven voorspellen. ‘Als je iets totaal nieuws begint, weet je ook gewoon niet zo goed wat je kunt verwachten, maar het is echt boven verwachting.’ Nog mooier dan de bezoekersaantallen vindt ze de reacties die het museum oproept. Bezoekers waarderen Fenix gemiddeld met een 9. Een grote meerderheid zegt iets geleerd te hebben of geraakt te zijn door wat ze hebben gezien. ‘Dat vind ik misschien nog wel belangrijker: dat het ook echt iets met mensen doet.’

Jongste museumdirecteur

Mensen raken met kunst: daar draait het om voor Kremers. Sinds 2020 staat ze aan het roer van Fenix, daarvoor was ze directeur van Museum Villa Mondriaan in Winterswijk. Bij haar aantreden daar, in 2013, was de in 1989 geboren Kremers de jongste museumdirecteur van Nederland. Verrassend, aangezien ze niet opgroeide in een omgeving van kunst en musea. Ze werd geboren in Winterswijk als jongste van vijf kinderen en was de eerste in het gezin die naar de universiteit ging. Dat ze koos voor cultuurwetenschappen en later kunstgeschiedenis, leidde niet direct tot enthousiaste reacties. ‘Mensen vroegen: wat moet je daar dan mee? Dan zei ik altijd: daar kun je museumdirecteur mee worden. Dat was mijn droom.’

Verplaatsen in een ander

Mogelijk verklaart haar herkomst van buiten de klassieke kunstwereld waarom ze altijd streeft naar toegankelijkheid. Voor Kremers is kunst niet iets voor kenners of liefhebbers, maar voor iedereen. Toch sluiten veel mensen zichzelf buiten als het over kunst gaat. ‘We praten met elkaar over sport, politiek en van alles en nog wat. Maar als het over kunst gaat, beginnen mensen zich vaak bijna te verontschuldigen. Zo van: daar heb ik geen verstand van, hoor.’ Dat vindt ze zonde, want kunst is volgens haar een van de meest directe manieren om je te verplaatsen in een ander. ‘Het is geen wetenschap, het gaat heel vaak over gevoel.’

Hoe kunst je kan raken, weet ze zelf maar al te goed. Een ervaring die haar professionele leven mede bepaalde, speelde zich af in Musée de l’Orangerie in Parijs, toen een docent met veel kennis en liefde vertelde over Claude Monet en diens beroemde Waterlelies. Een overweldigende ervaring. ‘Toen was ik voor het eerst letterlijk in tranen door de schoonheid van een kunstwerk.’ Wat haar raakte was geen intellectueel inzicht, het raakte haar in het hart. ‘Hoe iemand de werkelijkheid weet te vertalen naar iets heel poëtisch, iets wat niet te beschrijven is en je alleen maar kunt voelen. Dat is de kracht van kunst.’

Maatschappelijke rol

Precies vanwege die kracht is Kremers ervan overtuigd dat culturele instellingen een heel grote en positieve rol kunnen spelen in de maatschappij. Niet door mensen te vertellen wat ze moeten denken, maar door ze uit te nodigen om anders te kijken. ‘Kunst kan dat. Kunstenaars kunnen je ogen openen en je hart raken, op een veel intensere manier dan televisie of nieuwsmedia. Kunst kan je echt laten voelen. Die empathie, daar leef ik echt voor.’

Het vormt dan ook de kern van Fenix. Volgens Kremers is het gesprek over migratie de afgelopen jaren eng smal geworden en is de menselijke maat buiten beeld geraakt. ‘Als het over migratie gaat, gaat het vaak alleen nog over asielmigratie, over azc’s, opvang, wetten, politiek en protesten.’ Ze ziet een belangrijke taak voor musea en maakt het graag breed: ‘Migratie is onderdeel van ons mens-zijn, ieders leven is gevormd door migratie. Zolang we bestaan, bewegen we over deze wereld.’ Ze wil geen politiek gedreven verhaal vertellen, maar simpelweg ruimte maken voor menselijkheid.

Objecten met impact

Bij Fenix zie je dat overal terug. In de grote kunstinstallaties en in de kleine voorwerpen, die soms juist erg impactvol blijken. Een bijzonder object dat Kremers graag belicht, is een heel klein en simpel briefje. Het werd in de jaren vijftig van de vorige eeuw meegegeven aan een vrouw die vanuit Suriname naar Nederland was gekomen en elke week van Friesland naar Rotterdam reisde om Surinaamse ingrediënten te kopen. Op het briefje, met de hand geschreven door haar veertienjarige neefje, staat: ‘Lieve buschauffeur of conducteur, mijn tante kan geen Nederlands. Zij wil naar Rotterdam en terug omdat zij Surinaamse boodschappen wil doen. Kunt u haar helpen?’ Voor Kremers bevat het een wereld aan betekenis. ‘Dat is medemenselijkheid.’

Een ander werk dat haar raakt, is van de Syrische kunstenaar Omar Imam. Op een enorme skippybal reizen de kunstenaar en zijn dochter door een fantasiewereld die hij creëerde nadat hij Syrië moest ontvluchten. Het werk gaat over verlies en overleven, maar uiteindelijk vooral over iets wat vrijwel iedereen kan begrijpen. ‘Misschien kun je je niet voorstellen hoe het voelt om alles achter te moeten laten, maar misschien kun je wel voelen dat je altijd een beter leven voor je kinderen wilt.’ Dat is volgens haar precies wat kunst kan doen: niet iemand overtuigen, maar een ervaring invoelbaar maken. ‘Kunst gaat over empathie, over jezelf plaatsen in het verhaal van een ander.’

Herkenning en begrip

Kunst mag schuren, stelt Kremers onomwonden. Toch kiest ze niet voor offensief activisme en benadrukt bij herhaling dat Fenix geen politiek standpunt wil verkondigen. Liever nodigt ze bezoekers uit om verder te kijken dan hun eerste indruk of (voor)oordeel. Wat Kremers vooral wil, is ruimte creëren voor gesprekken die niet altijd vanzelf ontstaan. Met als doel niet zozeer consensus, maar vooral herkenning, wederzijds begrip en menselijkheid. En dat lukt, ziet ze in de zalen van het museum. Tussen ouders en kinderen, tussen grootouders en kleinkinderen. Tussen vrienden, collega’s en partners die samen door het museum lopen. Ze vertelt lachend over een bezoeker die vertelde dat ze haar dates altijd eerst meeneemt naar Fenix, want: ‘Dan weet ik meteen hoe iemand in de wedstrijd zit.’

Breder publiek

Na ruim een jaar blijkt dat Fenix een publiek bereikt dat veel breder is dan de geijkte museumbezoekers. Scholen, gezinnen, internationale bezoekers, mensen die normaal gesproken zelden een museum binnenstappen: allemaal weten ze de weg naar Rotterdam-Zuid te vinden. Het stemt haar hoopvol: het laat zien dat veel mensen bereid zijn om de tijd te nemen voor een onderwerp dat vaak wordt teruggebracht tot ongenuanceerde meningen en felle discussies.

Misschien ligt daar uiteindelijk de ambitie die onder alles schuilgaat: niet het debat winnen, maar de menselijke maat terugbrengen in een onderwerp dat gemakkelijk verhardt. Kunst kan volgens Kremers iets wat cijfers, rapporten en politieke discussies vaak niet kunnen: mensen even laten kijken door de ogen van een ander. ‘Ik weet niet of een museum als Fenix daarmee echt iets kan veranderen in de samenleving, maar het is belangrijk om de menselijke kant te blijven zien. Ik wil vooral dat mensen hoopvol het museum verlaten. Als wij ons werk goed doen, voel je bij het weggaan: dit ging ook over mij.’