Estate planning voor stellen zonder kinderen: aan wie laat u uw vermogen na?

Wat verstaan we onder estate planning?

Estate planning klinkt misschien alsof het over vastgoed gaat, maar een betere Nederlandse term is nalatenschapsplanning.

Daarbij kijkt u naar de overdracht van uw vermogen tijdens uw leven en bij overlijden. Testamenten en schenkingen horen daarbij, maar ook uw huwelijkse voorwaarden of samenlevingscontract en uw levenstestament.

U kunt estate planning voor een stel zonder kinderen eigenlijk samenvatten in drie vragen:

1. Wat gebeurt er als een van ons overlijdt?

2. Wat gebeurt er als de langstlevende overlijdt?

3. Wie regelt onze zaken als wij dat zelf niet meer kunnen?

Laten we die vragen langslopen.

Wie erft als u niets regelt?

Om te beginnen is belangrijk of u bent getrouwd, geregistreerd partner bent of ongehuwd samenwoont.

Bent u getrouwd of geregistreerd partner en heeft u geen kinderen? Dan is uw echtgenoot of geregistreerde partner volgens het wettelijk erfrecht uw erfgenaam.

Voor ongehuwd samenwonende partners is dat anders. Uw partner is niet automatisch uw wettelijke erfgenaam. Zonder testament kunnen bijvoorbeeld ouders, broers en zussen of hun afstammelingen als erfgenamen in beeld komen.

Wilt u als samenwoners van elkaar erven? Dan is een testament dus essentieel.

En let op: het feit dat samenwoners voor de erfbelasting als partners kunnen worden beschouwd, betekent niet automatisch dat zij ook van elkaar erven. Voor het fiscale partnerschap gelden bovendien voorwaarden. Ziet u hiervoor mijn artikel “Wie is uw partner voor de erfbelasting?”.

Samenwonen, van elkaar erven en fiscale partners zijn, zijn dus verschillende zaken.

Kan de langstlevende financieel goed verder?

Dat uw vermogen bij uw partner terechtkomt, betekent nog niet automatisch dat uw partner financieel goed verzorgd achterblijft.

Daarvoor moet u verder kijken dan alleen het testament. Stel uzelf bijvoorbeeld deze vragen:

· Kan mijn partner in onze woning blijven wonen?

· Hoe verandert het inkomen na mijn overlijden?

· Is er een nabestaandenpensioen?

· Keert een levens- of overlijdensrisicoverzekering uit?

· Wat gebeurt er met de hypotheek?

· Is er voldoende spaargeld om tegenvallers of toekomstige zorguitgaven op te vangen?

Maak in feite eens een financiële foto van de situatie voor en na het eerste overlijden.

Ook erfbelasting hoort daarbij. De maximale partnervrijstelling voor de erfbelasting bedraagt in 2026 € 828.035. Een nabestaandenpensioen kan deze vrijstelling verminderen.

De vraag is dus niet alleen wie uw vermogen erft, maar vooral: is het totaalplaatje voor de achterblijvende partner goed geregeld?

Wie erft als de langstlevende overlijdt?

Voor stellen zonder kinderen is dit vaak de interessantste estate-planningsvraag.

Stel dat u alles aan uw partner nalaat. Uw vermogen gaat dan op in het vermogen van de langstlevende. Wie erft dat vermogen uiteindelijk?

Misschien heeft u daar allebei hetzelfde beeld bij. U wilt bijvoorbeeld nalaten aan neven en nichten of aan enkele goede doelen.

Maar het kan ook anders liggen.

Stel dat u wilt dat uw vermogen uiteindelijk naar uw broer en diens kinderen gaat, terwijl uw partner zijn of haar vermogen uiteindelijk aan een goed doel wil nalaten.

Dan ontstaat een dilemma.

U kunt allebei een testament maken waarin u voor de situatie na het overlijden van de langstlevende de gewenste bestemming opneemt. Maar een testament is in beginsel te wijzigen. De langstlevende kan dus later andere keuzes maken.

Daar hoeft niets mis mee te zijn. De vraag is vooral of u dat allebei accepteert.

Hoeveel vrijheid geeft u de langstlevende?

U kunt deze vraag zien als een keuze tussen vrijheid en grip.

Wilt u dat uw partner na uw overlijden volledig vrij over het geërfde vermogen kan beschikken en ook zelf de uiteindelijke erfgenamen kan bepalen? Dan past daarbij dat u de langstlevende veel vrijheid geeft.

Wilt u juist meer zekerheid dat wat van u afkomstig is uiteindelijk bij de door u gekozen personen of organisaties terechtkomt? Dan kan bijvoorbeeld een tweetrapsmaking worden overwogen.

Daarmee legt u vast dat wat uw partner van u erft en daarvan resteert, uiteindelijk naar door u aangewezen personen gaat.

Een tweetrapsmaking geeft meer grip, maar maakt de situatie ook ingewikkelder. De langstlevende krijgt immers te maken met de positie van de opvolgende erfgenamen.

Wat heeft uw huwelijk of partnerschap met uw nalatenschap te maken?

Uw testament bepaalt wat er bij overlijden met uw vermogen gebeurt. Maar daarvoor moet eerst duidelijk zijn welk vermogen eigenlijk van u is.

Daarvoor is het relatievermogensrecht belangrijk.

Een stel kan bijvoorbeeld privévermogens hebben, maar ook gemeenschappelijk vermogen. De omvang daarvan wordt mede bepaald door het huwelijksgoederenregime of de partnerschapsvoorwaarden.

Bij samenwoners speelt weer de vraag welke bezittingen gemeenschappelijk zijn en welke privé.

Dat kan een groot verschil maken voor de omvang van een toekomstige nalatenschap.

Kunt u met huwelijkse voorwaarden vermogen verschuiven?

Via het relatievermogensrecht kunt u in zekere mate invloed uitoefenen op de verdeling van het vermogen tussen partners. De uitersten zijn een algehele gemeenschap van goederen (‘alles samen’) en een uitsluiting van elke gemeenschap van goederen (‘niets samen’). Daartussen zijn verschillende vormen van huwelijkse voorwaarden mogelijk. De gekozen vorm kan gevolgen hebben voor de omvang van een toekomstige nalatenschap, de erfbelasting en de uiteindelijke bestemming van het vermogen.

Voorbeeld Partners A en B wonen ongehuwd samen. Partner A heeft een vermogen van € 100.000 en partner B van € 1 miljoen. Zij kunnen overwegen te trouwen en in huwelijkse voorwaarden een algehele gemeenschap van goederen overeen te komen. Bij ontbinding van die gemeenschap is ieder in beginsel gerechtigd tot de helft van het gezamenlijke vermogen: € 550.000. Als partner B als eerste overlijdt, behoort daardoor in dit vereenvoudigde voorbeeld niet € 1 miljoen maar € 550.000 tot diens nalatenschap. Dat kan erfbelasting schelen. Overlijdt partner A als eerste, dan bedraagt diens nalatenschap in beginsel eveneens € 550.000. Bij deze bedragen kan die verkrijging voor partner B binnen de maximale partnervrijstelling van € 828.035 in 2026 vallen. De precieze civielrechtelijke en fiscale gevolgen hangen echter af van de gekozen vormgeving en de omstandigheden van beide partners.

Of deze stap passend is, hangt niet alleen af van een mogelijke besparing van erfbelasting. Ook de gevolgen tijdens het huwelijk en voor de uiteindelijke bestemming van het vermogen zijn van belang. Willen de partners hun vermogen uiteindelijk aan verschillende personen of organisaties nalaten? Dan kan een algehele gemeenschap onvoldoende grip bieden. Partner B kan dan immers niet zonder meer bepalen wat er uiteindelijk gebeurt met het vermogen dat via het huwelijksvermogensrecht aan partner A is toegekomen. Andere huwelijkse voorwaarden kunnen mogelijk beter bij hun wensen aansluiten.

Een algehele gemeenschap werkt bovendien niet alleen bij overlijden: bij een echtscheiding moet het gemeenschappelijke vermogen in beginsel eveneens worden verdeeld. Is dat niet de bedoeling, dan kan bijvoorbeeld een finaal verrekenbeding worden overwogen.

En als u ongehuwd samenwoont?

Voor samenwoners is extra aandacht nodig.

Een samenwonende partner is zoals gezegd niet automatisch erfgenaam en voor de erfbelasting gelden voorwaarden om als partner te worden behandeld. Met een notarieel samenlevingscontract met wederzijdse zorgverplichting geldt onder voorwaarden een termijn van zes maanden. Zonder zo'n contract kan fiscaal partnerschap ontstaan nadat u minimaal vijf jaar op hetzelfde adres staat ingeschreven.

Het is daarom verstandig om bij estate planning niet alleen naar het testament te kijken, maar naar de combinatie van testament, samenlevingscontract, pensioenregeling en eigendom van bijvoorbeeld de woning.

Aan wie wilt u uiteindelijk nalaten?

Heeft u geen kinderen, dan heeft u veel vrijheid om zelf over de bestemming van uw vermogen na te denken.

Misschien denkt u aan broers en zussen, neven en nichten of vrienden. Misschien zijn er goede doelen die belangrijk voor u zijn.

Dat kan fiscaal nogal verschil maken.

Een broer, zus, neef, nicht of vriend heeft in 2026 in beginsel een vrijstelling voor de erfbelasting van € 2.769. Voor bedragen hierboven gelden vervolgens tarieven van 30% en 40%.

Het verdelen van vermogen over meerdere erfgenamen kan in bepaalde situaties de totale erfbelasting beïnvloeden. Iedere verkrijger heeft immers een eigen vrijstelling en het tarief wordt per verkrijging berekend.

Maar laat fiscale optimalisatie wat mij betreft niet het vertrekpunt zijn. Vraag eerst: wie wilt u daadwerkelijk iets nalaten?

Pas daarna komt de vraag hoe u die wens fiscaal zo passend mogelijk kunt uitvoeren.

Ook een goed doel kan onderdeel zijn van uw nalatenschapsplanning. Het fiscale voordeel kan daarbij relevant zijn, maar het belangrijkste is natuurlijk dat het goede doel werkelijk bij u past.

Wie behartigt uw belangen als u het zelf niet meer kunt?

Estate planning gaat bovendien niet alleen over overlijden.

Stel dat een van u door ziekte of dementie niet meer zelfstandig financiële beslissingen kan nemen. Wie mag dan handelen?

Vaak ligt de partner voor de hand. Maar vervolgens komt voor stellen zonder kinderen een extra belangrijke vraag: wie neemt die rol over als de langstlevende partner het zelf ook niet meer kan?

Dat kan bijvoorbeeld een broer, zus, neef, nicht, goede vriend of professionele vertrouwenspersoon zijn.

In een levenstestament kunt u hierover afspraken maken. Denk behalve aan de persoon die u aanwijst ook aan de vraag wie toezicht houdt en wie als reserve optreedt wanneer uw eerste vertrouwenspersoon wegvalt.

Wie gaat uiteindelijk uw nalatenschap afwikkelen?

Tot slot een heel praktische vraag.

Wie belt straks de bank, verkoopt eventueel de woning, verzorgt de administratie, doet aangifte erfbelasting en zorgt dat legaten en erfenissen daadwerkelijk bij de juiste personen of organisaties terechtkomen?

Bij stellen met kinderen nemen kinderen die rol regelmatig op zich. Bij stellen zonder kinderen is dat minder vanzelfsprekend.

Juist daarom kan het aanwijzen van een geschikte executeur extra belangrijk zijn.

Kijk daarbij niet alleen naar iemand die u vertrouwt. Vraag u ook af of die persoon de tijd, kennis en bereidheid heeft om de nalatenschap daadwerkelijk af te wikkelen.

Een periodieke estate-planningscheck

Heeft u alles eenmaal geregeld? Dan bent u nog niet per definitie voor altijd klaar.

Vermogen verandert, relaties veranderen en ook fiscale en juridische regels wijzigen. Daarnaast kunnen personen die u ooit als erfgenaam, executeur of vertrouwenspersoon heeft aangewezen inmiddels in een andere levensfase zitten.

Loop daarom periodiek nog eens deze vijf vragen langs:

1. Is de langstlevende financieel goed verzorgd?

2. Wie krijgt ons vermogen als we er allebei niet meer zijn?

3. Willen we de langstlevende volledige vrijheid geven of de uiteindelijke bestemming vastleggen?

4. Wie behartigt onze belangen als we dat zelf niet meer kunnen?

5. Wie gaat onze nalatenschappen uiteindelijk afwikkelen?

Heeft u op alle vijf een duidelijk antwoord? Dan heeft u de belangrijkste onderdelen van uw estate planning waarschijnlijk goed in beeld.